Ten tekst jest dla rodzica, który już wie, że wsparcie jest potrzebne, i stoi przed pytaniem, jak o tym powiedzieć. Jeśli dopiero zastanawiasz się, czy sytuacja wymaga konsultacji, zacznij od tekstu o tym, kiedy nastolatek powinien iść do psychologa.
Od czego zacząć rozmowę?
Wybierz moment, w którym nikt się nie spieszy i nie ma świeżego konfliktu. Rozmowa tuż po kłótni albo po wywiadówce zostanie odebrana jako kara, nawet gdy tak jej nie planujesz. Dobrze sprawdzają się sytuacje, w których nie patrzycie sobie w oczy: jazda samochodem, wspólny spacer, zmywanie naczyń. Brak kontaktu wzrokowego obniża napięcie i ułatwia mówienie o rzeczach wstydliwych.
Zacznij od tego, co widzisz, a nie od tego, co z tego wnioskujesz. „Widzę, że od kilku tygodni prawie nie wychodzisz z pokoju i chyba gorzej sypiasz” działa inaczej niż „masz depresję” albo „coś jest z tobą nie tak”. Pierwsze zdanie to obserwacja, którą trudno podważyć. Drugie to ocena, na którą nastolatek odpowie zaprzeczeniem.
Powiedz też wprost, co czujesz, bez obarczania go odpowiedzialnością za Twoje emocje. „Martwię się o Ciebie i nie chcę zostawiać tego samemu sobie” jest uczciwe. „Zamartwiam się przez Ciebie” przenosi ciężar na dziecko i zwykle kończy rozmowę.
Jak przedstawić terapię, żeby nie brzmiała jak kara?
Dla wielu nastolatków wizyta u psychologa oznacza przyznanie, że są chorzy albo że zawiedli. Warto rozbroić to na początku, mówiąc, czym terapia faktycznie jest: rozmową z osobą z zewnątrz, która nie ocenia i nie relacjonuje rodzicom treści spotkań.
Pomaga podkreślenie, że to przestrzeń nastolatka. Że będzie mógł mówić o tym, o czym chce, także o Tobie. Warto od razu powiedzieć uczciwie, jak wygląda kwestia poufności, zamiast obiecywać całkowitą tajemnicę, bo to zdanie może się później zemścić. Zasady opisujemy niżej.
Unikaj obietnic, których nie kontrolujesz. „Zobaczysz, po dwóch spotkaniach poczujesz się lepiej” może się nie sprawdzić i wtedy stracisz wiarygodność. Bezpieczniej powiedzieć, że nie wiesz, czy pomoże od razu, ale warto spróbować.
Zdania, które warto powiedzieć
- „Widzę, że ostatnio jest Ci trudno. Nie chcę Cię przepytywać, chcę pomóc znaleźć wsparcie.”
- „To będzie Twoja przestrzeń. Terapeuta nie będzie mi opowiadał, o czym rozmawiacie.”
- „Potraktujmy to jako jedną konsultację. Potem posłuchamy, co powie specjalista, i ustalimy następny krok razem.”
- „Jeśli trudno Ci będzie zacząć, możesz powiedzieć właśnie o tym. Nie musisz od razu mówić o wszystkim.”
- „Wiem, że to może wydawać się dziwne. Możemy poszukać kogoś razem.”
Zdania, które zwykle zamykają rozmowę
- „Musisz iść do psychologa.” Polecenie, więc nasila opór.
- „Inne dzieci sobie radzą.” Porównanie, które wzmacnia poczucie porażki.
- „Robię to dla twojego dobra.” Odbiera nastolatkowi sprawczość.
- „Jak nie pójdziesz, to zabieram telefon.” Terapia jako element kary.
- „Przecież nic ci nie jest, po prostu się nakręcasz.” Unieważnia to, co przeżywa.
Co zrobić, gdy nastolatek nie chce iść do psychologa?
Odmowa na pierwszą propozycję jest częsta i nie oznacza, że temat jest zamknięty. Zwykle stoi za nią lęk przed oceną, wstyd albo przekonanie, że i tak nikt nie zrozumie.
Jeśli nie ma oznak zagrożenia zdrowia lub życia i stan nastolatka jest stabilny, nie naciskaj w tej samej rozmowie. Powiedz, że rozumiesz i że wrócisz do tematu, po czym faktycznie wróć, ale za kilka dni i w innej formie. Presja powtarzana codziennie sprawia, że młoda osoba ma poczucie, iż jej zdanie nie jest słyszane. Jeśli natomiast pojawiają się sygnały opisane w sekcji o pilnej pomocy, nie czekaj.
Możesz też obniżyć próg. Jedna konsultacja zamiast terapii. Spotkanie online zamiast wizyty w gabinecie. Możliwość wyboru specjalisty, na przykład wskazania kobiety albo mężczyzny. Nastolatek, który ma na coś wpływ, zgadza się częściej niż ten, któremu wszystko ustalono.
Jeśli mimo to odmawia, a Ty widzisz, że sytuacja się nie poprawia, umów konsultację dla siebie. Rozmowa rodzica ze specjalistą bez udziału dziecka jest normalną formą pracy i pomaga ocenić sytuację, zaplanować rozmowę oraz ustalić, czy potrzebna jest pomoc psychologiczna, psychiatryczna czy pilna interwencja. Nie zastępuje jednak zbadania nastolatka, jeśli jego stan się pogarsza.
Kiedy nie czekać
Są sytuacje, w których gotowość młodej osoby przestaje być warunkiem, a zwlekanie szkodzi.
Skontaktuj się ze specjalistą pilnie, jeśli nastolatek mówi o śmierci lub samobójstwie, samookalecza się, gwałtownie ogranicza jedzenie albo wycofał się z kontaktu z bliskimi i szkołą.
Nie zostawiaj go samego i dzwoń pod 112 albo zgłoś się na najbliższy SOR lub do izby przyjęć szpitala psychiatrycznego, jeśli mówi o konkretnym planie lub zamiarze odebrania sobie życia, ma dostęp do środków, jest po próbie samobójczej, ma poważne obrażenia albo nie jesteś w stanie zapewnić mu bezpieczeństwa.
Całodobowo i bezpłatnie działa telefon zaufania dla dzieci i młodzieży 116 111. Dla dorosłych w kryzysie psychicznym całodobowo dostępne jest Centrum Wsparcia 800 70 2222, a rodzic szukający porady w sprawie bezpieczeństwa dziecka może zadzwonić pod 800 100 100.
Gdy rodzice nie zgadzają się między sobą
Bywa, że jedno z rodziców widzi potrzebę terapii, a drugie uważa, że to przesada albo że „przejdzie z wiekiem”. Rozbieżność między dorosłymi zwiększa niepewność nastolatka i utrudnia mu podjęcie decyzji. Dlatego warto ustalić wspólne stanowisko przed rozmową z dzieckiem, nawet jeśli wymaga to kilku rozmów między dorosłymi.
Jeśli porozumienia nie ma, a konflikt dotyczy szerzej całej rodziny, jedną z możliwości jest terapia rodzinna. Nie powinna ona jednak opóźniać pomocy wskazanej samemu nastolatkowi.
Rozmowa o terapii a stres
Ta rozmowa jest trudna dla obu stron. Rodzic często przychodzi do niej po tygodniach niepokoju, a nastolatek w stanie przeciążenia, w którym każde pytanie brzmi jak zarzut. Napięcie po jednej stronie napędza napięcie po drugiej.
Jeśli czujesz, że sam jesteś na granicy, zadbaj najpierw o siebie. To nie jest odkładanie problemu, tylko przygotowanie warunków, w których da się go omówić.
Co dzieje się po zgodzie nastolatka
Gdy nastolatek się zgodzi, wystarczy zwykłe potwierdzenie i konkret: kiedy i gdzie. „Dziękuję, że się zgodziłeś. Wiem, że to może być trudne. Ustalmy razem termin” mówi wystarczająco dużo. Rozbudowane komentowanie decyzji bywa odbierane jako presja, żeby teraz szybko się poprawić.
W terapii młodzieży pierwsze spotkanie odbywa się zwykle z rodzicami, a dopiero potem następują konsultacje wstępne z młodą osobą. Warto uprzedzić o tym dziecko, żeby nie odebrało tego jako rozmowy za jego plecami. Powiedz wprost, czego będzie dotyczyć.
Po sesjach nie pytaj o szczegóły rozmowy. Możesz natomiast zapytać, jak mu było, czy czuł się bezpiecznie z tą osobą i czy czegoś od Ciebie potrzebuje. Jeśli widzisz oznaki zagrożenia, pytaj wprost także o bezpieczeństwo i myśli samobójcze. Milczenie na ten temat nie chroni, a bezpośrednie pytanie nie podsuwa pomysłu.
Jak wygląda tajemnica w terapii nastolatka
Terapeuta nie relacjonuje rodzicom treści sesji. Na początku pracy ustala jednak wspólnie z nastolatkiem i rodzicami, jakie ogólne informacje mogą być przekazywane, na przykład o kierunku i przebiegu terapii.
Poufność ma granice. Zostaje ograniczona wtedy, gdy zagrożone jest zdrowie lub życie młodej osoby albo kogoś innego. O tych zasadach mówi się jasno na pierwszym spotkaniu, żeby nikt nie został nimi później zaskoczony.
Najczęściej zadawane pytania
Czy nastolatek może odmówić i czyja zgoda jest potrzebna?
Do rozpoczęcia terapii osoby małoletniej potrzebna jest zgoda przedstawiciela ustawowego. Po ukończeniu 16 lat wymagana jest dodatkowo zgoda samego nastolatka, więc obie strony muszą się zgadzać. W razie sporu rozstrzygnięcie należy do sądu opiekuńczego. Osoba pełnoletnia decyduje samodzielnie.
Czy potrzebna jest zgoda obojga rodziców?
Przy rodzicach z pełną władzą rodzicielską przyjmuje się, że decyzja powinna być wspólna, zwłaszcza po rozwodzie lub separacji. W praktyce warto ustalić to przed pierwszą wizytą, bo brak zgody drugiego rodzica może wstrzymać rozpoczęcie pracy.
Czy mogę umówić nastolatka na terapię bez jego wiedzy?
Postawienie młodej osoby przed faktem dokonanym zwykle utrudnia zbudowanie zaufania z terapeutą. Wyjątkiem są sytuacje zagrożenia zdrowia lub życia, w których działa się natychmiast.
Kiedy iść do psychologa, a kiedy do psychiatry?
Psycholog lub psychoterapeuta jest zwykle pierwszym krokiem przy trudnościach emocjonalnych i relacyjnych. Konsultacja psychiatryczna jest wskazana, gdy objawy są nasilone i utrzymują się długo, gdy pojawiają się myśli samobójcze, samookaleczenia, znaczna utrata masy ciała albo gdy rozważane jest leczenie farmakologiczne. W razie wątpliwości specjalista podpowie, od czego zacząć.
Nastolatek zgodził się, ale po dwóch spotkaniach chce zrezygnować. Co robić?
Zapytaj, co mu nie odpowiadało. Jeśli czuł się bezpiecznie, warto omówić to z terapeutą, bo chęć rezygnacji na początku bywa częścią procesu. Jeśli natomiast czuł się lekceważony lub niezrozumiany, rozważ innego specjalistę. Nie zmuszaj do powrotu do osoby, przy której nie czuje się bezpiecznie.
Kiedy warto skorzystać z pomocy
Jeśli rozmowy w domu kończą się milczeniem albo kłótnią, a stan nastolatka się nie poprawia, warto skonsultować sytuację ze specjalistą. Nie musisz przychodzić z gotową diagnozą ani z dzieckiem, które już się zgodziło.
Zapraszamy do Pracowni Psychoterapii i Rozwoju INITUM we Wrocławiu przy ul. Kowalskiej 81/6, 51-424 Wrocław, lub przy ul. Powstańców Śląskich 5. Skontaktuj się z nami, a pomożemy dobrać formę wsparcia odpowiednią do sytuacji Twojej rodziny.
Źródła:
- Rzecznik Praw Pacjenta, prawa pacjenta małoletniego i zgoda na świadczenia
- Ministerstwo Zdrowia, Biuro do spraw zapobiegania zachowaniom samobójczym
- Telefon zaufania dla dzieci i młodzieży 116 111
- World Health Organization, Adolescent mental health
- NHS, Advice for parents: children and young people’s mental health
